5.1 papier

A beschrijving
B op de sterrenwacht
C oorzaken van problemen
D bewaren
E herstellen

A beschrijving

Door de eeuwen heen, zocht de mens naar een zo goedkoop mogelijk medium om informatie te bevatten. Door het eenvoudig fabricatieproces en de goedkope grondstof was "papier" zeer populair.

lompenpapier Tot in het 19de eeuw waren lompen de voornaamste grondstof voor papierfabricage. Vlas-, hennep- en katoenvezels, het basismateriaal van textiel, bestaan nagenoeg uit zuivere cellulose. De lange vezels zorgen voor hoogwaardig en sterk papier.

houthoudend papier
Rond het midden van de 19de eeuw kwam cellulosegrondstof uit hout in gebruik. De vezels van mechanisch geproduceerde pulp zijn kort en beschadigd en het daarmee bereidde papier is niet sterk. Bovendien brengt de grondstof hout een grote hoeveelheid lignine in het papier, wat vergeling en verharding veroorzaakt. De nalijming is vervangen door lijming in de massa met hars en aluin.
Deze beide veranderingen (hout en hars-aluin) zijn de oorzaak dat we vandaag met een grote hoeveelheid papier van slechte kwaliteit zitten.

houtvrij papier
Ondanks de benaming is houtvij papier wel van hout gemaakt. De lignine en andere houtbestanddelen worden door chemische stoffen en onder hoge temperatuur afgebroken. De chemische pulp of celstof levert een sterkere vezel dan mechanische pulp. Chemische pulp is bruin en moet uitvoerig met chloor gebleekt worden.

B op de sterrenwacht

Op de sterrenwacht hadden we in het begin (eerste helft 19de eeuw) lompenpapier. Dit is behoorlijk sterk en wordt momenteel allemaal beneden in het archief bewaart.
Daarna kwam het houthoudend papier. Dit is van veel slechtere kwaliteit en vraagt een uiterst voorzichtige aanpak. De verschillende problemen zijn telkens veroorzaakt door andere oorzaken, maar zijn allemaal terug te brengen naar de organische en vezelige structuur van het papier.

C oorzaken van problemen

te hoge temperatuur : te veel temperatuurschommelingen : te hoge vochtigheid : te veel schommelingen in de vochtigheid : te hoge zuurtegraad :
Dit is het meest onzichtbare probleem, maar betekent een sluipende dood.
Zuren zijn overal aanwezig : in de lucht, in gewone kartonnen dozen, in kasten (vooral bij eik, MDF en spaanplaat!!), ... te veel UV-licht :
stof :
nietjes, speldekopjes, paperclips, ... :
ongedierte
muizen en knaagdieren : laten uitwerpselen achter en knagen aan het papier
zilvervisjes : knagen aan de oppervlakte van het papier
kakkerlak : knagen aan de oppervlakte van het papier en laten vlekken na door hun uitwerpselen
boorkevers of houtkever : de larve (houtwrom) voedt zich met de plantaardige vezels en boort galerijen door het papier
schimmels en bacteriën ontwikkelen zich de 20°C en boven 60% vochtigheid.

D bewaren

temperatuur
Een archieflokaal moet een temperatuur hebben, tussen de 18° en de 20° C. Deze temperatuur moet in de eerste plaats stabiel zijn. Wanneer de temperatuur regelmatig schommelt (vb door het laten openstaan van deuren of ramen) zullen de vezels inkrimpen en uitzetten.

vochtigheid
In een archief lokaal moet er een vochtigheid zijn tussen de 45% en de 55%. Ook hier is vooral de stabiliteit van belang. Indien u zou moeten kiezen tussen constante temperatuur of constante vochtigheid, kies dan voor het laatste.

zuurtegraad
Zoals boven vermeld is dit een onzichtbare maar zeer heersende factor. Daarom is het belangrijk om documenten, die op lange termijn zullen bewaard worden, te bewaren in afgesloten metalen kasten. De documenten zelf worden best in zuurvrije mappen ingewikkeld en dan in zuurvrije dozen gestoken.

kasten
zoals overal in de tekst voorkomt, zijn metalen kasten nog het beste. Ze zijn vuurbestendig (tot op zekere hoogte), ze stoten geen zuren af en zijn proper. Maar ze zijn geen buffer voor temperatuursschommelingen. Hou rekening met een plotse afkoeling en condensatievorming. Leg daarom steeds een zuurvrij karton op de bodem om eventuele druppels op te vangen. Kijk regelmatig de kasten na op roestplekken.

licht
Dit is de eenvoudigste factor om te beheersen. Steek uw archief niet in een lokaal waar veel zonlicht komt. Indien er toch één of enkele ramen zouden zijn, kleef er dan een UV-filter op.

ongedierte en schimmels
Hier geldt één gouden regel :
Als uw archief vrij is van schimmels en ongedierte, hou het dan vrij.
Check alles vooraleer je er nieuw materiaal bijsteekt. Eventueel hou je de nieuwe documenten, tijdelijk in quarantaine. Was daarna je handen uitgebreid met ontsmettende zeep.
Denk eraan dat het behandelen van een heel archief uitzondelijk duur is, wat echter op een eenvoudige manier kan vermeden worden !
Gebruik voor waardevolle documenten steeds katoenen handschoenen (verkijgbaar)
stof
Hou je lokaal stofvrij, de muren in glad pleisterwerk. Steek je documenten in archiefdozen en steek deze dozen in afgesloten kasten. Poets enkele malen per jaar met een vochtige (niet natte) stofdoek en stofzuig regelmatig met een hoog-efficiënte stofzuiger.

lucht
zorg voor een zuivere lucht in het lokaal. Vooral pas geverfde muren stoten een enorme hoeveelheid stoffen af, die enorm schadelijk zijn voor het archief.

ongewenst verpakkingsmateriaal
verwijder nietjes, papierclips, naalden en andere metalen houders
en ook plastic omslagen, tussenschutten in karton, droge plakband, ...


E herstellen

wat kan je zelf doen !!

scheuren
grote scheuren, kan je best herstellen met speciale kleefband (aanwezig op de sterrenwacht) of japans papier.

vergeeld papier

verbruinen
komt door de afbraakproducten van de cellulose, de oorzaak hiervan is verzuring. Dit zou kunnen gebleekt worden, maar deze praktijk is uit den boze. Je kan wel het papier behandelen met ontzuringsvloeistof, of het tussen zuurvrije buffervellen

foxing (bruine plekjes)
veroorzaakt door schimmel of ijzerdeeltjes in het papier
zie hier boven bij "verbruinen"

waterschade
Het water transporteert het vuil in het papier, dat als een bruine verkleurde lijn achterblijft. Voorzichtig en langzaam (!) drogen tussen vellen en tussen planken met gewichten. (type herbarium) roest
Alleen maar te vermijden, door de metalen onderdelen te verwijderen alvorens te archiveren. Indien het toch te laat is, verwijder ook roestpartikels. De corrosie vreet gaten in het papier
inktvraat
eerste tekenen van aantasting door ijzergallus is zichtbaar aan de vorming van bruine wolken rond de inktlijnen en het doorslaan van de inkt vaan de versozijde van het papier

verkleuren of vervagen
wordt veroorzaakt door langdurige blootstelling aan licht opgerold
persen tussen twee planken met gewichtjes erboven op

geplooid
persen tussen twee planken met gewichtjes erboven op

stof en kruimels
gebruik een nieuwe droge verfborstel en borstel voorzicht van het midden naar de rand
je kan ook een hoog-efficiënte stofzuiger gebruiken, of indien niet voorhanden, neem een gewone stofzuiger, zonder mondstukken, zet hem op de laagste stand en span een gaas over de teut om stukjes tegen te houden.

ongedierte



Last updated on 18 February by HL